Од 30 август до 4 септември 2026 година се одржа седмото издание на Малореканската летна школа „По патеките на Дичо Зограф“, која и годинава собра научници и истражувачи посветени на проучувањето и зачувувањето на богатото црковно, уметничко, историско, книжевно и јазично наследство на Мијачијата.

Особено значајно за Тресонче е што свеченото отворање на Школата се одржа токму во родното место на Дичо Зограф, со што уште еднаш беше истакната нераскинливата врска меѓу селото и еден од најзначајните македонски зографи на XIX век.

Свеченото отворање во Тресонче

На 30 август, во храмот „Св. Апостоли Петар и Павле“ во Тресонче, се собраа учесниците на Школата, научници, гости и жители на селото, означувајќи го почетокот на шестдневната научна и истражувачка програма.

Пред присутните се обратија научниот раководител на Школата проф. д-р Сашо Цветковски, проф. д-р Ненад Макуљевиќ од Филозофскиот факултет во Белград и градоначалникот на Општина Маврово и Ростуше Онер Јакупоски.

Во име на Бигорската обител присуствуваше архимандритот Доситеј, кој во храмот отслужи молитвен спомен за Дичо Зограф и за другите истакнати дејци од мијачкиот крај.

За Тресонче, одржувањето на свеченото отворање има посебна и симболична вредност. Токму од ова место започнал животниот и творечки пат на Димитар – Дичо Крстев Зограф, чие дело подоцна оставило длабока трага во црковната уметност низ Македонија и пошироко на Балканот.

Враќањето на научниците и истражувачите „по патеките на Дичо Зограф“ во неговото родно село претставува и враќање кон изворот – кон Тресонче, неговите храмови, традицијата и средината од која произлегол еден од најзначајните претставници на македонското зографство во XIX век.

На тој начин, Тресонче не е само место каде што започнува програмата на Школата, туку природна почетна точка на патеките на Дичо Зограф и жив сведок на културното и духовното наследство што Школата настојува да го истражува, зачува и пренесе на идните генерации.

Седмо издание посветено на наследството на Мијачијата

Годинашното издание на Малореканската летна школа беше посветено и на споменот на Петре Р. Коловски, а во текот на шестдневната програма беа организирани повеќе научни сесии со учество на истражувачи од земјата и од странство.

Она што започна како иницијатива за посистематско проучување на делото на Дичо Зограф, со текот на годините прерасна во меѓународна и интердисциплинарна научна средба.

Истражувањата веќе не се ограничени само на црковното сликарство и историјата на уметноста. Програмата опфаќа и книжевност, стари ерминии, дијалектологија, јазично наследство и други области преку кои се открива богатството на духовната и културната традиција на Мијачијата.

Науката непосредно пред наследството

Една од особените вредности на Малореканската летна школа е што научното истражување не останува ограничено само на предавањата и научните трудови.

Учесниците непосредно ги посетуваат храмовите и спомениците низ Мијачијата и околината, каде што сè уште се зачувани делата на зографите, градителите, резбарите и другите творци од овој крај.

Во рамките на годинашната програма беа посетени храмови во Кичиница, Маврово, Леуново, Лазарополе, Осој, Гари, Требиште, Битуше и Дебар, како и манастирот „Св. Георгиј Победоносец“ во Рајчица. Научниот дел од програмата продолжи во Бигорскиот манастир со повеќе тематски сесии и предавања.

Истражувачи и теми на годинашните научни сесии

Посебна вредност на седмото издание претставуваше богатата и разновидна научна програма. Таа ги обедини историјата на уметноста, зографството и иконописот, црковното наследство, книжевноста, дијалектологијата и лингвистиката.

Во научните сесии годинава беа застапени следниве истражувачи и теми:

Сашо Цветковски – „Зографскиот род Николови/Колови од Лазарополе“ (во спомен на Петре Р. Коловски);

архимандрит Кирил – „Архиерејскиот жезол на Скопскиот митрополит Гавриил на Света Гора: богослужбен предмет, завештание и литургиска меморија“;

Ана Костиќ – за делата на зографот Теодосиј Николиќ во храмовите од Босилеградскиот крај;

Ивана Женарју Рајовиќ – за зографите Ѓиновски на Косово и Метохија;

Ненад Макуљевиќ – за односот меѓу руските икони и зографскиот иконопис;

Љубица Нешиќ – за првобитниот иконостас на црквата „Свети Никола“ во Свилајнац;

Драган Јаношевиќ – за ѕидното сликарство на Караѓорѓевата црква во Топола;

Кристина Николовска, Искра Тасевска Хаџи-Бошкова, Марија Паунова и Руска Ивановска-Наскова – за ерминиите од Фондот на стари книги и ракописи на Филолошкиот факултет „Блаже Конески“;

Ангелина Панчевска – за заменските форми во Ерминијата на Мојсо Крстов;

Ема Лакинска – за книжевно-критичките аспекти на циклусот „Старовремски песни“ од Песмарица на Томо Смиљаниќ – Брадина;

Давор Јанкулоски – за малореканските дијалектни особености во Песмарица од 1929 година;

Љубица Кардалеска-Радојкова – „Дијалектот како културолошки код: Мојот прв зборовник од Лазарополе“;

Соња Миленковска – за пунктот Лазарополе во Општословенскиот лингвистички атлас;

Васил Ѓоргиев-Ликин – за иконите на зографот Григориј Пецанов од црквите во Градашорци и Стиник;

Борис Маркоски – за ерусалимите од црквите во Крушево;

Чедомир Јаничиќ – за црковните витражи на семејството Станишиќ меѓу двете светски војни;

Катерина Росикопулос – за зооморфните елементи во иконографијата на Свети Христофор Кинокефал во живописот на Македонија од XIX век;

Катерина Велкова – за една непозната икона на Дичо Зограф од црквата „Свети Атанасиј“ во Октиси;

Светлана Смолчик-Макуљевиќ – за црквата „Свети Никола“ во Тетово.

Разновидноста на темите уште еднаш го потврди интердисциплинарниот карактер на Малореканската летна школа. Од непосредното проучување на Дичо Зограф и другите зографски родови, преку црковната уметност и старите ракописи, па сè до говорот, книжевноста и дијалектното наследство, Школата постепено создава поширока научна слика за културното и духовното богатство на Мијачијата и неговите врски со останатите балкански средини.

Тресонче и наследството на Дичо Зограф

И по повеќе од еден и пол век, творештвото на Дичо Зограф продолжува да биде предмет на научен интерес. Неговото наследство, но и наследството на бројните мијачки зографи, градители и резбари, претставува значаен дел од културната историја на Македонија.

Токму затоа одржувањето на Малореканската летна школа има значење што го надминува самиот научен собир. Таа придонесува кон истражување, документирање, афирмација и зачувување на наследството на Мала Река, но истовремено го насочува вниманието на новите генерации истражувачи кон богатството што го оставиле нивните претходници.

За Тресонче ова има дополнително значење. Секое ново истражување на Дичо Зограф и мијачката уметничка традиција придонесува кон подобро познавање и афирмирање на историјата на самото село и неговото место во македонското културно наследство.

Школата се одржува со поддршка и благослов на епископот Антаниски г. Партениј, а нејзин научен раководител е проф. д-р Сашо Цветковски, еден од иницијаторите и најзаслужните за нејзиното создавање и развој.

Седмото издание уште еднаш покажа дека патеките на Дичо Зограф не се само патеки кон минатото. Тие продолжуваат да го поврзуваат Тресонче со научниците, истражувачите и сите оние што денес се посветени на зачувувањето на духовното и културното наследство на Мијачијата.

Извор и дополнителни информации: Бигорски манастир – „По патеките на Дичо Зограф: Седмата Малореканска летна школа во Бигорски“